PDPA ข้อมูลเด็ก พ่อแม่ควรรู้อะไรก่อนให้ลูกใช้แอปการเรียน

เปิดเทอมใหม่มาพร้อมแอปใหม่ ทั้งแอปที่โรงเรียนให้ใช้ส่งงาน แอปฝึกโจทย์ที่ครูแนะนำ และแอปที่พ่อแม่หามาเสริมเอง ทุกแอปขอให้กรอกชื่อ อายุ โรงเรียน หรือขอสิทธิ์เข้าถึงกล้องและไมโครโฟน คำถามคือ ก่อนกด "ยอมรับ" คุณพ่อคุณแม่ควรรู้อะไรเรื่อง PDPA ข้อมูลเด็ก บ้าง

บทความนี้สรุปหลักของพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 ที่เกี่ยวกับลูกโดยตรง ได้แก่ ความยินยอมของผู้ปกครอง สิ่งที่แอปต้องแจ้ง และสิทธิที่ครอบครัวใช้ได้ พร้อมเช็กลิสต์ไว้ประเมินแอปการเรียนตัวไหนก็ได้ (ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมาย)

แอปการเรียนเก็บข้อมูลอะไรของลูกบ้าง

ก่อนดูกฎหมาย ลองนึกภาพว่าข้อมูลของลูกในแอปหนึ่งตัวมีอะไรบ้าง

• ข้อมูลระบุตัวตน ชื่อ ชื่อเล่น วันเกิด โรงเรียน ชั้นเรียน อีเมลหรือเบอร์ผู้ปกครอง
• ข้อมูลการเรียน คะแนน ข้อที่ทำผิด เวลาที่ใช้ต่อข้อ ความถี่ในการเข้าใช้
• ข้อมูลจากอุปกรณ์ รุ่นเครื่อง ตำแหน่งที่ตั้ง ถ้าเปิดสิทธิ์ไว้
• ภาพ เสียง และข้อความ เช่น รูปถ่ายโจทย์ เสียงที่ถาม หรือข้อความที่ลูกพิมพ์คุยกับระบบ

บางอย่างจำเป็นต่อการเรียน เช่น ชั้นเรียนและผลการฝึก บางอย่างไม่จำเป็นเลย เช่น ตำแหน่งที่ตั้งตลอดเวลา และบางอย่างเป็นข้อมูลอ่อนไหว กฎหมายกำหนดเงื่อนไขเข้มกว่าปกติ เช่น มาตรา 26 จัดให้ข้อมูลชีวภาพอย่างข้อมูลภาพจำลองใบหน้าที่ใช้ยืนยันตัวตนเป็นข้อมูลประเภทพิเศษ

PDPA ข้อมูลเด็ก: ความยินยอมของผู้ปกครองตามมาตรา 20

มาตรา 20 วางหลักการขอความยินยอมเมื่อเจ้าของข้อมูลเป็นผู้เยาว์ไว้ดังนี้

มาตราเดียวกันยังให้นำหลักนี้ไปใช้กับการถอนความยินยอม การแจ้งข้อมูลให้ทราบ การใช้สิทธิ และการร้องเรียนด้วย พูดง่าย ๆ คือ สำหรับลูกวัยประถมและมัธยม พ่อแม่มีบทบาทสำคัญทั้งตอนเริ่มใช้และตอนอยากเลิกใช้

ความยินยอมที่ใช้ได้ต้องหน้าตาแบบไหน มาตรา 19 กำหนดว่าการขอความยินยอมต้องทำโดยชัดแจ้ง แจ้งวัตถุประสงค์ แยกออกจากข้อความอื่นอย่างชัดเจน ใช้ภาษาที่อ่านง่ายและไม่หลอกลวง การให้บริการต้องไม่มีเงื่อนไขให้ยินยอมเก็บข้อมูลที่ไม่จำเป็นต่อบริการนั้น และต้องถอนความยินยอมได้ง่ายเหมือนตอนให้

สิ่งที่แอปต้องบอก และสิทธิที่ครอบครัวใช้ได้

มาตรา 23 กำหนดให้ผู้ควบคุมข้อมูลแจ้งเจ้าของข้อมูลก่อนหรือขณะเก็บข้อมูล อย่างน้อยเรื่องเหล่านี้

1. เก็บข้อมูลไปเพื่ออะไร
2. เก็บข้อมูลอะไร และเก็บไว้นานเท่าไร
3. อาจเปิดเผยข้อมูลให้บุคคลหรือหน่วยงานประเภทใด
4. ข้อมูลติดต่อผู้ควบคุมข้อมูล และเจ้าหน้าที่คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลถ้ามี
5. สิทธิของเจ้าของข้อมูล

ส่วนสิทธิที่ครอบครัวใช้ได้บ่อย ได้แก่

• สิทธิขอเข้าถึงและขอสำเนาข้อมูล (มาตรา 30) ผู้ควบคุมข้อมูลต้องดำเนินการตามคำขอโดยไม่ชักช้า และไม่เกิน 30 วันนับจากวันที่ได้รับคำขอ เว้นแต่มีเหตุปฏิเสธตามที่กฎหมายกำหนด
• สิทธิขอให้ลบหรือทำลายข้อมูล (มาตรา 33) เช่น เมื่อข้อมูลหมดความจำเป็นตามวัตถุประสงค์ หรือเมื่อถอนความยินยอมแล้วและไม่มีฐานทางกฎหมายอื่นให้เก็บต่อ
• สิทธิถอนความยินยอม (มาตรา 19) ถอนเมื่อใดก็ได้ แต่ไม่กระทบสิ่งที่ทำไปแล้วโดยชอบก่อนถอน

ถ้าคุยกับผู้ให้บริการแล้วยังไม่ได้รับการแก้ไข สามารถติดต่อสำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (สคส.) ได้

เช็กลิสต์ 10 ข้อ ก่อนให้ลูกใช้แอปการเรียน

ใช้ได้กับทุกแอป ไม่ว่าฟรีหรือเสียเงิน

AAP ก็แนะนำในทำนองเดียวกันว่าก่อนใช้แอปหรือแพลตฟอร์มใหม่ ให้ตรวจการตั้งค่าความเป็นส่วนตัว และคุยกับลูกเรื่องโฆษณาและการตลาดผ่านอินฟลูเอนเซอร์ เรื่องเวลาหน้าจอโดยรวม อ่านต่อได้ใน ตั้งกติกา screen time ช่วงปิดเทอม

คุยเรื่องข้อมูลส่วนตัวกับลูกตามวัย

TDRI เคยตั้งข้อสังเกตว่า PDPA ยังขาดแนวทางเฉพาะเรื่องการแจ้งข้อมูลให้เด็กเข้าใจ และเสนอให้ใช้วิธีที่เหมาะกับวัย เช่น วิดีโอหรือแผนภาพ ที่บ้านทำเรื่องนี้ได้เลย

• ป.4–ป.6 ใช้กติกาง่าย ๆ เช่น "ชื่อจริง โรงเรียน ที่อยู่ รูปหน้า ถามพ่อแม่ก่อนใส่ทุกครั้ง"
• ม.1–ม.3 ชวนอ่านหน้าขอสิทธิ์ของแอปด้วยกัน แล้วถามว่า "แอปนี้ขอสิ่งนี้ไปทำอะไร"
• ม.4–ม.6 ให้ลองตั้งค่าความเป็นส่วนตัวเอง และรู้ว่าตัวเองมีสิทธิ์ขอดูหรือขอลบข้อมูล

แทนที่จะพูดว่า "ห้ามโหลดแอปอะไรเอง" ลองพูดว่า "ถ้าเจอแอปที่อยากลอง มาเปิดดูด้วยกันก่อนนะ แม่อยากรู้ว่ามันขออะไรจากเราบ้าง" ถ้าบ้านไหนกำลังเตรียมของเปิดเทอม ใส่เรื่องนี้ไว้ใน เช็กลิสต์เปิดเทอม 2569 ได้ และถ้าลูกเริ่มใช้แชตบอต ดูเพิ่มที่ กติกาใช้ AI ในครอบครัว

ตีโจทย์ออกแบบเรื่องข้อมูลลูกไว้อย่างไร

ตีโจทย์พัฒนาและให้บริการโดย บริษัท หนุมานไอที จำกัด ซึ่งดำเนินงานตามมาตรฐาน ISO/IEC 27001, ISO/IEC 27701 และ ISO 27799 และออกแบบให้ขอความยินยอมจากผู้ปกครองตาม PDPA ในส่วนของการเรียน ตีโจทย์ออกแบบไว้ดังนี้

• รายงานผู้ปกครองรายสัปดาห์ทาง LINE พ่อแม่เห็นว่าลูกฝึกอะไร เข้าใจเรื่องไหนแล้ว โดยเทียบกับตัวลูกเองเท่านั้น ไม่เทียบกับคนอื่น
• โจทย์ตรงหลักสูตรไทยที่ผ่านการตรวจความถูกต้องก่อนถึงมือเด็ก ลูกเรียนจากเนื้อหาที่คัดมาแล้ว
• คำใบ้ทีละขั้น 5 ระดับ ออกแบบให้ AI พาคิด ไม่ทำการบ้านแทน

สรุป

ก่อนให้ลูกใช้แอปการเรียน ให้ดูว่าใครเป็นผู้ให้บริการ เก็บข้อมูลอะไร เพื่ออะไร และนานเท่าไร ตามมาตรา 20 ลูกอายุไม่เกิน 10 ปีต้องได้ความยินยอมจากผู้ใช้อำนาจปกครอง และลูกที่โตกว่านั้นแต่ยังไม่บรรลุนิติภาวะโดยทั่วไปก็ต้องได้ความยินยอมจากผู้ใช้อำนาจปกครองด้วย ครอบครัวมีสิทธิขอดู ขอสำเนา ขอลบข้อมูล และถอนความยินยอมได้ ใช้เช็กลิสต์ 10 ข้อทุกครั้งที่มีแอปใหม่ และสอนลูกให้ถามคำถามเดียวกันเมื่อโตขึ้น (ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมาย)

ตีโจทย์กำลังเตรียมเปิดให้ใช้ ถ้าอยากลองเป็นกลุ่มแรก ลงชื่อรอไว้ได้ที่หน้าแรกของ teejot.com